Szturm twierdzy Kostrzyn 6-12 marca 1945 roku.

„Ворота в Берлин”. „Возьмёшь Кюстрин - получишь Берлин”.

„Brama do Berlina”. „Weź Küstrin, a dostaniesz Berlin.”

We wtorek 6 marca 1945 roku artyleria i lotnictwo radzieckie rozpoczęły szturm twierdzy kostrzyńskiej. Siły i środki wojsk radzieckich walczące w rejonie Kostrzyna:

1 Front Białoruski - marszałek Gieorgij Żukow,

2 armia pancerna gwardii - 1 korpus zmechanizowany - generał lejtnant Siemion Kriwoszein,

5 armia uderzeniowa - generał lejtnant Nikołaj Bierzarin (Dowództwo i sztab w Boleszkowicach),

9 korpus armijny - generał major Iwan Rosłyj,

26 korpus armijny - generał major Paweł Firsow,

32 korpus armijny - generał major Dmitrij Żerebin,

60 gwardyjska dywizja piechoty,

295 dywizja piechoty - pułkownik Dorofjew Aleksander Pietrowicz (boh. ZSRR),

1038 pułk piechoty - pułkownik W. N. Lubko,

1040 pułk piechoty- pułkownik Iwan Semenowicz Kozłow,

1042 pułk piechoty - pułkownik Fedor Czajka,

819 pułk artylerii

416 dywizja piechoty Dymitr Michajłowicz Syzranow, z-ca dowódcy - Władimir Pawłowicz Zjubanov*,

1368 pułk piechoty,

1373 pułk piechoty,

1374 pułk piechoty,

8 armia gwardii - generał pułkownik Wasyl Czujkow (Dowództwo i sztab w Chartowie),

4 korpus armijny gwardii - generał lejtnant Wasyl Głazunow,

28 korpus armijny gwardii - generał lejtnant Aleksander Ryżow,

29 korpus armijny gwardii - generał major Afanasiej Szemienkow,

16 armia lotnicza - generał pułkownik Sergiusz Rudenko,

3 korpus lotnictwa myśliwskiego - generał lejtnant Евге́ний Sawickij,

13 korpus lotnictwa myśliwskiego - generał major Boris Sidniew,

300 dywizja szturmowa,

224 dywizja nocnych bombowców PO – 2.

 

Pierwszymi działaniami wojennymi wojsk w walce o zdobycie miasta i twierdzy Kostrzyn w marcu 1945 roku była walka oddziałów radzieckich o silnie umocnione przez Niemców Nowe Miasto. W tej szeroko znanej operacji wojennej udział wzięły oddziały 295 i 416 Dywizji Piechoty 32 Korpusu Piechoty gen. mjr Dymitra Żerebina. Zgodnie z planem dowódcy 5 armii uderzeniowej generała płk Nikołaja Bierzarina korpus ten miał w ciągu dnia walki wykonać „krótki skok” na Nowe Miasto i całkowicie oczyścić je z wroga, aż do północno-wschodniego skraju brzegu rzeki Warty, a następnie zdobyć twierdzę Kostrzyn. Zadanie 32 Korpusu Piechoty w ówczesnych warunkach było bardzo trudne. Musiał on podjąć walkę w umocnionym mieście i twierdzy, których stan załogi był porównywalny z wielkością sił nacierających wojsk. Według danych radzieckiego dowództwa z dnia 5 marca 1945 roku w 295 Dywizji Piechoty było 5323 żołnierzy, dwa pułki 416 Dywizji Piechoty liczyły 3300 żołnierzy i w 123, 213 i 360 pododdziałach wsparcia (kompanie karne) - 311 żołnierzy. Porównanie sił walczących stron według użytych do walki batalionów piechoty pomiędzy nacierającymi i obrońcami garnizonu Nowego Miasta wypadało w proporcjach 1,3:1 na korzyść wojsk radzieckich. Podstawowym założeniem planowanego przez generała płk Bierzarina ataku po koncentracji głównych sił oblegających Nowe Miasto było natarcie 295 Dywizji Piechoty pod dowództwem pułkownika Aleksandra Dorofjewa w kierunku rzeki Warta i mostów kolejowych oraz odcięcie garnizonu Nowego Miasta od głównych sił 9 Armii. Dwa pułki 416 Dywizji Piechoty zostały wykorzystane do wsparcia walczących oddziałów i oczyszczenia miasta z resztek sił niemieckich. Jej 1374 i 1368 pułki piechoty znajdowały się w drugim rzucie w odległości około 0,5-2 km na północ od Starych Drzewic. W celu odwrócenia uwagi obrońców od głównego kierunku uderzenia, dowódca armii generał Bierzarin nakazał w nocy przed atakiem, lądowanie na południowych obrzeżach Kostrzyna silnego desantu oraz na dwie godziny przed rozpoczęciem właściwego szturmu wykonać pozorowany atak z użyciem artylerii w rejonie Warnik. To bardzo trudne zadanie powierzono pododdziałom wsparcia i 213 wojskowej kompanii karnej 5 armii. Pododdziałami tymi dowodzili kapitanowie: Mishunin, Groyser i Vishnyakov. Wszyscy mieli doświadczenie bojowe jeszcze z 1941 roku. Najbardziej doświadczonym był kapitan Mishunin, który dowodził w jednostkach karnych od grudnia 1942 roku (został odznaczony orderem Czerwonego Sztandaru i Aleksandra Newskiego). Kapitan Groyser był dowódcą kompanii karnej od kwietnia 1944 roku (absolwent Kujbyszewskiej Akademii, odznaczony Czerwonego Sztandaru i Aleksandra Newskiego). Jedynie kapitan B. C. Vishnyakov był w roli dowódcy kompanii karnej nowicjuszem - został powołany na to stanowisko w styczniu 1945 roku, jednak on również posiadał duże doświadczenie bojowe. Dla wzmocnienia nacierającego 32 Korpusu zostało przydzielonych 10 pułków artylerii, jeden pułk czołgów ciężkich, jeden pułk inżynieryjno-saperski, batalion miotaczy ognia i jeden batalion szturmowy. Biorąc pod uwagę trudności związane z pokonaniem silnej obrony miasta, atak na Nowe Miasto wzmocniono artylerią pułkową i dywizyjną oraz środkami bojowymi z innych oddziałów armii i frontu w tym ciężką artylerię, na którą składały się 122-mm haubice i 152-mm haubice. Na artylerię 32 korpusu składały się m.in. samodzielny batalion artylerii (sześć 280-mm moździerzy) i 124 brygada artylerii haubic (osiemnaście 203-mm haubic). Oprócz ciężkiej artylerii korpusu do walki użyto pododdział 21 brygady artylerii składający się z ośmiu 160-mm moździerzy. Użycie artylerii w początkowej fazie szturmu zaplanowano na 40 minut nawały ogniowej. W 1945 roku w każdej dywizji piechoty oddziały radzieckie posiadały też samodzielne bataliony samobieżnej artylerii SS-76 (katiusze). Do 295 Dywizji Piechoty zostało przydzielonych 7 dział pancernych SU-76 i do 416 Dywizja Piechoty 8 dział pancernych SU-76. W roli czołgów do bezpośredniego wsparcia piechoty w ataku 32 Korpusu Piechoty użyty został 89 pułk dział pancernych (8 JS) i 92 Pułk Pancerny (19 czołgów T-34). Pancerne wozy bojowe włączone zostały do 1038 i 1040 pułków, które walczyły w pierwszym rzucie. Szturm Nowego Miasta wsparty został też atakiem lotniczym do którego użyto bombowców 13 Armii Lotniczej 300 dywizji szturmowej i 242 dywizjonu nocnych bombowców (Po-2). Piechota radziecka w walce o Nowe Miasto walczyła w myśl nowych metod walk ulicznych. Przeszkolone zostały specjalne oddziały i grupy bojowo-szturmowe w składzie 30-40 żołnierzy, wzmocnione saperami z miotaczami ognia, dwoma armatami 45-mm, dwoma armatami 76-mm, jednym czołgiem IS-2 i dwoma czołgami T-34. W 295 Dywizji Piechoty wydzielono 15 grup bojowych (w 1038 pułku - 4, w 1040 - 5 i w 1042 - 6). Do walki przygotowano 3500 butelek z mieszaniny palnej (koktajle Mołotowa), 25% z nich zostało przydzielonych do grup bezpośredniego ataku do stosowania podczas walk ulicznych. Każdej grupie atakującej został przydzielony jeden lub dwa oddziały z miotaczami ognia z plecakami. Ponadto wykorzystywano zdobyte pancerfausty, jako środki walki do przebijania ścian i robienia w nich wyłomów. Łącznie do obsługi tych granatników użytych podczas szturmu Nowego Miasta zostało przeszkolonych 590 żołnierzy. Szczególną rolę podczas ataku wyznaczono desantowi 1042 pułku, do którego wybrano 60 najbardziej doświadczonych żołnierzy, sierżantów i oficerów. Grupa ta została zaokrętowana na 12 łodzi rybackich i skoncentrowana na południowych nabrzeżach Warty z zadaniem stworzenia pozorów lądowania dużych sił. Atak na Nowe Miasto rozpoczął się przed świtem 6 marca 1945. Żołnierze desantu zostali szybko odkryci przez Niemców i ostrzelani przez karabiny maszynowe i przeciwlotnicze. Dwie łodzie zostały zatopione. Po godzinie walki oddział ten został zmuszony do lądowania na lewym brzegu Warty (naprzeciwko Nowego Miasta) i do końca dnia z wielkimi stratami powrócił na pierwotne pozycje wyjściowe. Drugą akcją dywersyjną był atak karnej kompanii z kierunku Warnik. Teren był tu otwarty, a w celu podejścia do wroga używano zasłon dymnych z udziałem pododdziałów chemicznych 295 i 416 Dywizji Piechoty. Około 9:20 w dniu 6 marca, po 20 minutowym przygotowaniu artyleryjskim, trzy radzieckie grupy szturmowe (123, 360 i 213), zaatakowały z południowo-zachodnich obrzeży Warnik. Silny ogień, dobrze przygotowanych na tym kierunku do obrony Niemców, zatrzymał Rosjan. Race dymne nie przyniosły spodziewanego rezultatu i próby opanowania przez kompanie karne pierwszej transzei okazały się bezskuteczne. Z powodu pułapu niskich chmur samoloty 16 Armii Lotniczej nie mogły zapewnić skutecznego wsparcia oddziałów 32 korpusu piechoty. Dowódca 5 armii postanowił więc opóźnić atak głównych sił na następny dzień. 7 marca pogoda i widoczność w powietrzu były już lepsze. O godzinie 11:00 samoloty szturmowe i bombowce zaatakowały wybrane cele na Nowym Mieście. Atak z powietrza prowadzony był do godziny 13:00. Łącznie wykonano ponad 65 nalotów bombowo-szturmowych z udziałem 86 różnego rodzaju maszyn. Około 11:20 po 20-minutowym przygotowaniu artyleryjskim pododdziały z 1042-go pułku piechoty, w tym trzy kompanie karne ponownie rozpoczęły atak z rejonu koncentracji pod Warnikami wzdłuż osi linii kolejowej Dąbroszyn-Kostrzyn i po godzinie zaciętych walk opanowały pierwszą transzeję obrony przeciwnika. O godzinie 13:00 dowódca 5 armii polecił rozpocząć przygotowanie artyleryjskie na głównym - północnym kierunku uderzenia. Na 10 minut przed zakończeniem nawały ogniowej, zostały dodatkowo postawione zasłony dymne w celu skrytego podejścia nacierających oddziałów do pierwszej linii wroga. O godzinie 13:40 pododdziały 1038 i 1040 pułków piechoty z czołgami zaatakowały Nowe Miasto, by około 16:00 po zaciętych walkach zająć okopy w pierwszej i drugiej transzei w północno-zachodniej części Nowego Miasta. W celu rozwinięcia tego sukcesu około 17:30 dowódca 32 korpusu polecił wprowadzić do walki dwa pułki 416 Dywizji Piechoty, dodatkową artylerię i czołgi. Działająca w drugim rzucie dywizja zaatakowała z północnego kierunku od strony Starych Drzewic w kierunku dworca kolejowego siłami 1374 i 1368 pułków piechoty z zadaniem dokończenia sukcesów oddziałów pierwszego rzutu. Szturm miasta przeciągnął się jednak na godziny wieczorne i nocne. Nocą pododdziały 1038 pułku piechoty dotarły w rejon fabryk znajdujących się przy dzisiejszych zakładach Arctic Paper S.A., stadionu sportowego MOSiR i ulicy Jagiellońskiej. Grupy szturmowe zbliżyły się na odległość 300 metrów od dworca kolejowego Nowe Miasto. Pomimo początkowych sukcesów, dalsze natarcie zostało jednak zatrzymane przez dobrze zorganizowany ogień broni maszynowej i liczne kontrataki Niemców. Walka przeniosła się na następne dni. Zacięte walki toczono zwłaszcza w rejonie tzw. „Trzech Fabryk”, których opanowanie spadło na oddziały 295 DP, centrum miasta miała opanować 416 DP. Walki w dniu 8 marca rozpoczęły się około godziny 8:00 przygotowaniem artyleryjskim i atakiem z powietrza. Trwała ona do godzin wieczornych, kiedy to oddziały 1038 pułku piechoty wdarły się na teren fabryki celulozy. 1374 pułk opanował część centrum Nowego Miasta w okolicy Kościoła Pokoju (niem. Evangelische Friedenskirche) – obecnie Osiedle Mieszka I, a 1368 pułk w wyniku walk dotarł do mostu kolejowego na Warcie. Walki o dworzec główny toczył 1040 pułk piechoty, który zdobył go późną nocą. W rezultacie w drugim dniu walk, 1038 pułk piechoty 295 Dywizji Piechoty i 1368 pułk piechoty 416 Dywizji Piechoty doszły do mostu kolejowego po drugiej stronie kanału Fryderyka Wilhelma (niem. Friedrich-Wilhelm-Kanal), 1374 i 1040 pułki piechoty dotarły do linii kolejowej oraz około 200 m na północny zachód od kościoła. Tak więc, 8 marca, została opanowana centralna część Nowego Miasta. Zostały odcięte wszystkie drogi ewakuacyjne na zachód, a obrońcy twierdzy otoczeni. Jednak Niemcy nie poddali się i walki uliczne na Nowym Mieście kontynuowane były przez kolejne pięć dni. 10 marca Niemcy wysadzili mosty na Warcie i bronili się już tylko w trzech punktach oporu, zwłaszcza w rejonie Fortu Nowe Dzieło - „Neues Werk”. Fort ten został wybudowany około 1863 - 1872 roku na Kurze Vorstadt (Krótkim Przedmieściu przy. Obecnej ulicy Sportowej, niem. Zorndorfer Chaussee – Szosa Sarbinowska). Podczas walk o Kostrzyn w 1945 roku został wzmocniony tymczasowymi umocnieniami polowymi., strzelnicy, koszar, wieży ciśnień i gazowni. Radzieckie dowództwo określiło końcowe walki w ten sposób: „11 marca hitlerowcy bronili się jak kamikadze jedynie na terenie fortu i koszar Stülpnagel-Kaserne – obecnie Osiedle Leśne”. W poniedziałek 12 marca Nowe Miasto zostało zdobyte i ostatecznie całkowicie oczyszczone z oddziałów niemieckich. Według różnych źródeł tylko w dniach 6-12 marca 1945 roku w walkach na Nowym Mieście zginęło około 3500-4000 żołnierzy i oficerów niemieckich. Zostało zniszczonych 85 dział, 26 moździerzy, 150 karabinów maszynowych, 150 różnego rodzaju pojazdów, 8 czołgów. Rosjanie zdobyli 160 dział, 20 moździerzy, 115 karabinów maszynowych, siedem wyrzutni rakiet, 10 moździerzy, 750 tysięcy pocisków i min, 20 różnych magazynów z zapasami amunicji i środkami wojennymi, 7 parowozów, 1000 samochodów i wiele innego sprzętu i wyposażenia. Do niewoli dostało się 3584 żołnierzy i oficerów niemieckich. Straty rosyjskie były również wysokie. Tylko same pułki 295 i 416 DP straciły w walkach o Nowe Miasto łącznie około 1005 żołnierzy i oficerów. Brak danych dotyczących strat w pozostałych oddziałach radzieckich biorących udział w walkach oraz pododdziałach wsparcia, logistyki i lotnictwa nie pozwala na określenie choćby w przybliżeniu całkowitej ilości rannych i poległych żołnierzy Armii Czerwonej. Szturm zakończył się 12 marca około godziny 23:00. Po otrzymaniu meldunku o zdobyciu Kostrzyna, Marszałek Związku Radzieckiego Stalin, chcąc uczcić tak ważne wydarzenie, wydał specjalny rozkaz nr 300, który głosił między innymi:

 

„Wojska 1. Frontu Białoruskiego po uporczywych walkach dziś, 12 marca, szturmem zdobyły miasto i twierdzę Kostrzyn – ważny węzeł kolejowy i silny punkt oporu Niemców nad rzeką Odrą, odsłaniając przedpole Berlina. (…) Dla uczczenia odniesionego zwycięstwa formacje i jednostki, które najbardziej wyróżniły się w walkach o zdobycie miasta i twierdzy Kostrzyn, przedstawić do odznaczenia orderami. Dziś 12 marca o godz. 23.00 stolica naszej Ojczyzny Moskwa w imieniu Ojczyzny salutuje bohaterskie wojska 1. Frontu Białoruskiego, które zdobyły miasto i twierdzę Kostrzyn – dwudziestoma salwami artyleryjskimi z dwustu dwudziestu czterech dział. (…).” za: A.Toczewski, Kostrzyn 1945. Warszawa 1988.

W Moskwie na cześć zdobywców oddano salut dwudziestu salw artyleryjskich z dwustu dwudziestu czterech dział. Jednocześnie z datą 12 marca 1945 roku ukazał się komunikat wojenny Biura Informacji Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej o zdobyciu Kostrzyna. Zarówno artyleryjski salut obwieszczający zdobycie Kostrzyna, jak i komunikat wojenny ukazały się jednak przedwcześnie. Niemcy bronili się bowiem w samej twierdzy na Starym Mieście i utrzymywali korytarz łączący obrońców z 9 armią. Data 12 marca 1945 roku podana przez Rosjan, jako zdobycie Kostrzyna spowodowała liczne rozterki w ich dowództwie, a także wśród historyków zajmujących się problematyką walk o miasto po II wojnie światowej. Bitwa o twierdzę trwała bowiem nadal i zakończyła się dopiero 30 marca 1945 roku.

* Władimir Pawłowicz Zjubanov (1898 - 07 października 1959 roku) właściwie Heybat Heybatov Atamogłan ), urodził się we wsi Mashtaga koło Baku. W 1929 ukończył Akademię Wojenną im. Frunzego w Moskwie, następnie szef sztabu szkoły wojskowej w Baku i dowódca pułku w Groznym. W czasie wojny z Niemcami pełnił obowiązki dowódcy 223 dywizji piechoty. Generał major od 10 listopada 1942 roku. Dowódca 416 dywizji piechoty od maja 1943 roku, która w tym czasie walczyła w Charkowie. W 1944 roku wraz z dywizją wyzwalał Odessę i Kiszyniów. Mianowany komendantem Kiszyniowa po jego wyzwoleniu. Dowodził 416 dywizją walczącą w 1945 roku w składzie 32 korpusu generała majora Dmitrija Żerebina w walkach o Kostrzyn. W dniach 7 i 8 marca 1945 roku jego dywizja walczyła na Nowym Mieście (1368 i 1374 pułki piechoty wzmocnione czołgami). Zadaniem dywizji było m.in. opanowanie dworca kolejowego i centrum miasta. Pułki pod jego dowództwem weszły do walki w dniu 7 marca po południu i w godzinach wieczornych dotarły na odległość około 300 metrów od dworca. 8 marca wieczorem pododdziały 1368 pułku wyszły nad Wartę w rejonie dolnego mostu kolejowego, a 1374 pułk zdobył dwa kwartały domów na wschód od kościoła (obecnie Osiedle Mieszka I). W tym czasie pododdziały 1040 pułku z 295 dywizji zdobyły dworzec kolejowy. Następnie walczył w Berlinie, dowodząc 1373 pułkiem w miejsce zabitego dowódcy podpułkownika H. Seidbatałowa. Pod jego dowództwem pułk zdobył w dniu 1 maja dworzec główny. Jego syn walczył jako oficer w tej samej dywizji, podobnie żona Anna (z domu Kalakatova narodowości tatarskiej), która była pielęgniarką. Zmarł w Kijowie i po śmierci pochowany został w alei zasłużonych w Baku, gdzie stoi jego popiersie. Za służbę wojskową i udział w wojnie wyróżniony był m.in. Orderem Lenina, dwukrotnie Orderem Czerwonego Sztandaru, Orderem Suworowa II stopnia, Orderem Kutuzowa II stopnia, Orderem Bogdana Chmielnickiego II stopnia oraz medalami: „Za wyzwolenie Kaukazu”, „Wojny Ojczyźnianej 1941-1945”, „Zwycięstwa” i wieloma innymi odznaczeniami państwowymi i wojskowymi.

Nie było ciszy przed burzą.

Ostatni szturm twierdzy Kostrzyn 21 - 30 marca 1945 roku.

Po zdobyciu i opanowaniu przez oddziały 5 Armii Uderzeniowej i 8 Armii Gwardii Nowego Miasta na podstawie dyrektywy marszałka G. Żukowa z dnia 13 marca nr 00431/op obie armie otrzymały za zadanie rozbudowę i umocnienie przyczółków na lewym brzegu rzeki Odry oraz przygotowanie dalszego natarcia w dniu 20 marca. Dowódcom 295 i 416 Dywizji Piechoty w nocy 20 marca postawiono kolejne zadanie bojowe, którego celem było podjęcia ofensywy i przełamanie obrony nieprzyjaciela na odcinku: Genshmar-Alt-Bleyen. Główne uderzenie poprowadzono na kierunku Gorgast z zadaniem opanowania obszaru Genshmar - Kuhbrücke. Oddziały obu armii po ataku na Nowe Miasto zostały wzmocnione posiłkami w postaci: 89 pułku czołgów, 124 brygady artylerii dużej mocy (203 mm haubice), 32 batalionu artylerii (280-mm moździerze). Aby osiągnąć zakładany cel do 5 Armii Uderzeniowej dodatkowo zostały przydzielone nowo przybyłe na przyczółki oddziały: 67 brygada pancerna, 220 brygada pancerna, 14 Dywizja Artylerii Przełamania i 5 batalion artylerii rakietowej M-31 (wyrzutnie BM-31-12 „Andriusza”).Dowódca 8 Armii otrzymał zadanie, aby siłami 4 Korpusu Piechoty w godzinach porannych 20 marca rozpocząć ofensywę i przebić się przez obronę przeciwnika pomiędzy dworcem w Gorgast, a miejscowością Ratshtok. Główny atak przeprowadzić miały 47 i 57 dywizje armii przy wsparciu pułku piechoty 35 Dywizji Strzelców Gwardii, który zaatakował Kietz w kierunku północno-zachodnim. Po opanowaniu obszaru twierdzy Kostrzyn, Gorgast, Alt-Tucheband żołnierze mieli za zadanie rozszerzyć przyczółek na tym obszarze. Do walki sukcesywnie włączane były napływające nowe oddziały: 20 brygada pancerna, 259 pułk pancerny, 34 i 50 pułki czołgów ciężkich (IS-2), 1087 samobieżny pułk artylerii (SU-76), 29 dywizja artylerii przełamania, 100 brygada artylerii haubic dużej mocy (203 - mm), 295 i 1091 pułki artylerii armat i 38 brygada artylerii przeciwpancernej. Głównym uderzeniem na pozycje obrony Niemców miał być zmasowany atak czołgów i skoncentrowany ogień artylerii.

 

Na kierunku głównego uderzenia Rosjanie przygotowali następujące siły: 5 Armia Uderzenio-wa dysponująca 100 czołgów i dział samobieżnych i artylerii (gęstość 190 luf na 1 km frontu) i 8 Armia Gwardii w sile 100 czołgów i dział samobieżnych (200 luf na 1 km frontu). Kierunek głównego uderzenia i przełamania frontu niemieckiego 8 Armii nie przekraczał 3 km. Na tym odcinku zgromadzono 641 dział i moździerzy oraz 162 czołgów i dział samobieżnych, co dało średnią gęstość 212 dział na 1 km frontu. 16 Armia Lotnicza otrzymała za zadanie wspieranie z powietrza akcji bojowych 5 i 8 Armii na obszarze Kaleńsko, Genshmar, Reitwein, Kostrzyn z użyciem wszystkich dostępnych sił i środków. Początek ofensywy był pierwotnie planowany na 20 marca, ale ostatecznie przesunięty został na 22 marca ze względu na użycie dodatkowych środków wzmocnienia i przydzielenia im zadań bojowych. Do 21 marca 1945 roku dodatkowo włączono do wojsk znajdujących się na pozycjach wyjściowych do ataku następujące oddziały: 4 brygada artylerii przeciwpancernej (powrót z Pomorza), 37 pułk gwardii, 25 brygada artylerii przeciwpancernej i 59 pułk gwardii. Marszałek Żukow sugerował swoim dowódcom możliwość niemieckiej kontrofensywy i w dyrektywie frontowej numer 00431/op wskazał sposoby jej przeciwdziałania: „Biorąc pod uwagę możliwość kontrataku piechoty wroga i czołgów obie armie: 5 i 8 na prawym i lewym swoim skrzydle powinny utrzymać w gotowości po jednym przeciwpancernym oddziale rezerwy.” Przy planowaniu działań w celu zdobycia i umocnienia jednego przyczółka pod Kostrzynem zadania i uderzenia 5 i 8 Armii dopracowano co do szczegółu. W rezultacie dwóch uderzeń oddziały dwóch armii miały za zadanie zlikwidowane wszystkie sił niemieckich na wschód od Gorgast. 32 Korpus Piechoty po walkach na Nowym Mieście został użyty do walki na lewym skrzydle przyczółka. Główne siły niemieckiej 9 Armii utrzymywały z „Festung Küstrin” wąski korytarz, który Niemcy nazwali „rurociągiem”. Został on utworzony przez 21 Dywizję Pancerną, a broniła go 25 Dywizja Grenadierów Pancernych, która na krótko przed sowiecką ofensywą wzmocniona została oddziałami 303-tej Dywizji Piechoty i częścią sił Dywizji „Müncheberg”. Uderzenie radzieckie rozpoczęło się o godzinie 8:15 w czwartek 22 marca 1945 roku. Obie armie radzieckie - 5. i 8. rozpoczęły atak od przygotowania artyleryjskiego, a o godzinie 9:15 po nalotach bombowych na pozycje artylerii i punkty umocnione w głębi obrony przeciwnika piechota radziecka wspierana przez czołgi i działa samobieżne przeszła do bezpośredniej ofensywy na obu przyczółkach. Pod koniec dnia po zaciętych walkach oddziały 295 i 47 Dywizji Piechoty uzyskały bezpośredni kontakt wzrokowy około 750 m na północ od miejscowości Gorgast oraz ukończyły z sukcesem zadanie połączenia w jeden przyczółek pod Kostrzynem. Garnizon niemieckiej twierdzy został otoczony. Oprócz pozostałości garnizonu, w „kotle” znalazły się 303-ty batalion fizylierów i trzy bataliony z 1 i 2 Pułku Grenadierów Pancernych z Dywizji „Müncheberg”. Niemieckie dowództwo w związku z nagromadzeniem tak dużych sił pancernych i artylerii radzieckiej w pierwszej kolejności oczekiwało bezpośredniego ataku w kierunku Berlina. Dywizja „Müncheberg” została ugrupowana, tak aby zapobiec przełamaniu przez wojska radzieckie strategicznej arterii komunikacyjnej, jaką była Reichsstrasse 1. Najsilniejsze zgrupowanie czołgów Dywizji „Müncheberg” w sile 22 czołgów typu „Panther” znajdowało się w miejscowości Alt-Tuheband. „Królewskie Tygrysy” i batalion piechoty zajmowały obronę przeciwpancerną w dzielnicy Goltzow. Już o godzinie 18:00 22 marca Niemcy przeprowadzili pierwsze kontrataki wzdłuż Reichstrasse 1 Berlin-Kostrzyn. Równolegle atakowały grupy bojowe Dywizji „Müncheberg”, kontrataki przeprowadzono również około 22.00. Dzięki tym kontratakom udało się Niemcom odzyskać jednak niewiele terenu. Następnego dnia, aby odblokować twierdzę została użyta 20 Dywizja Grenadierów. W wyniku ofensywy w ciągu dnia 23 marca Niemcom udało się odrzucić 47 Dywizję Piechoty, ale na innych rubieżach dzięki kontratakom 4-tego i 32 Korpusu Piechoty pozycje Rosjan zostały utrzymane,. Ostatecznie dowódcy 5 i 8 armii w dniu 24 marca zmuszeni zostali przejść do obrony. Postanowiono zatrzymać ofensywę niemiecką, aby skonsolidować przyczółki utworzono silną obronę przeciwpancerną. Wojska radzieckie zostały ponownie wzmocnione kolejnymi posiłkami w sile żywej i sprzęcie oraz przygotowane do odparcia nieprzyjacielskich kontrataków z użyciem czołgów. Na zagrożonych odcinkach ustawiono zapory przeciwpancerne w postaci pól minowych. 47 Dywizja Piechoty do 25 marca ustawiła 2500 min przeciwczołgowych, 57 Dywizja Piechoty - 2000 min przeciwczołgowych i 380 min przeciwpiechotnych, 35 Dywizja Piechoty - 1750 min przeciwczołgowych i 2600 min przeciwpiechotnych. 32 Korpus Piechoty został wzmocniony brygadą artylerii przeciwpancernej, która zorganizowała obronę przeciwpancerną w rejonie Genshmar. Wszystko było gotowe do przewidywalnych działań nieprzyjaciela.

Tym razem kontratak w celu odblokowania „Festung Küstrin” przeprowadzał nowy dowódca Grupy Armii Wisła Gotthard Heinrici mianowany na to stanowisko 20 marca 1945 roku. Postanowiono użyć wszystkich dostępnych rezerw do wykorzystania w atakach w korytarzu. Pod naciskiem Hitlera wykluł się znacznie bardziej ambitny plan ataku na tyłach 69 i 8 Armii Gwardii na wschodnim brzegu z przyczółka w „twierdzy” we Frankfurcie. Operacji tej został nadany kryptonim „Bumerang”. Została ona zaplanowana z użyciem 169 Dywizji Piechoty, 20 i 25 Dywizji Grenadierów Pancernych, Dywizji Grenadierów „Führera” i 600 Dywizji Piechoty (Własowa). Głównym problemem w przygotowaniu kontrataku pod kryptonimem „Bumerang” była konieczność przesunięcia pięciu dywizji grupy uderzeniowej z Frankfurtu nad Odrą przez jedyny most. Taki ruch olbrzymiej 25-30 kilometrowej kolumny pancernej nie mógł pozostać niezauważony przez Rosjan, a tym samym pozbawiony efektu zaskoczenia. Przygotowania do tej karkołomnej operacji podjęto po naciskiem Hitlera, plan ten został ostatecznie zaniechany w wyniku zaistniałej w dniach 22 - 23 marca sytuacji pod „Festung Küstrin”. Kiedy 25 marca 1945 roku generał pułkownik Gotthard Heinrici został zaproszony na spotkanie w siedzibie Hitlera, udało mu się przekonać Hitlera do przeprowadzenia operacji w ograniczonym zakresie. W operacji odblokowania twierdzy użyto 25. i 20. Dywizje Grenadierów Pancernych, które przybyły z Pomorza, Dywizję Grenadierów „Führera”, Dywizję Pancerną „Müncheberg”, grupę bojowej „1001 Nocy” słynnego Otto Skorzennego i 502 batalion ciężkich czołgów SS. W oddziałach tych gotowe do walki były: w 502 batalionie ciężkich czołgów SS - 31 „ Królewskich Tygrysów”, w grupie bojowej „1001 Nocy” - 49 samobieżnych dział przeciwpancernych SdKfz 138/2 Jagdpanzer 38 (t), w Dywizji „Müncheberg” - 8 „Królewskich Tygrysów” , 10 Pz.Kpfw. V „Panther” , 3 i 5 Pz.Kpfw. IV SAU różnych typów, w Dywizji Grenadierów „Führera”- 6 Pz.Kpfw. V „Panther” i 21 innego rodzaju niszczycieli czołgów. Ofensywa rozpoczęła się o godzinie 4:00 w dniu 27 marca. Jednak większość „Królewskich Tygrysów” została zatrzymana przez pola minowe, a następnie odrzucana na pozycje wyjściowe z poważnymi stratami. Pod wieczór w 502 batalionie zostało jedynie 13 czołgów w gotowości bojowej. Według raportu 9 Armii Niemcy stracili 73 oficerów, 1219 podoficerów i szeregowych. Silne pancerne ugrupowanie Niemców przechodząc do ataku bez wsparcia piechoty i artylerii, było łatwym celem dla silnego ognia artyleria przeciwpancernej sowieckich pododdziałów. Dowódca 90 Pułku Grenadierów Pancernych major von Loesheke wspominał: „Nasze czołgi nie mogły prowadzić dalszych działań z uwagi na miny wroga. [...] Jak tylko rano opadły mgły, wróg otworzył silny ogień do naszych czołgów i dział pancernych, które były łatwym celem. O godzinie 11:00 Rosjanie rozpoczęli bombardowanie naszych oddziałów z wszystkich kalibrów, w tym wyrzutni rakiet Katiusza - „organów Stalina”. Żołnierze, którzy nie otrzymali żadnego wsparcia własnej artylerii, ani samolotów Luftwaffe rozpoczęli porzucać swoje stanowiska, najpierw pojedynczo, a następnie w grupach. To była straszna panika. 28 marca Niemcy po raz kolejny próbowali się przebić do „Festung Küstrin”. Pomimo wielokrotnie wykonanych kontrataków od zachodu w ciągu dnia 28 marca, komendant twierdzy Reinefarth zdecydował się na opuszczenie pozycji na Starym Mieście i przejście do obrony na wyspie na zachodnim brzegu Odry. Jednakże w chaosie toczących się walk jego rozkaz nie dotarł do wszystkich oddziałów. Niektórzy z obrońców, w tym volkssturmiści pozostali na swoich pozycjach na Starym Mieście. Około godziny 21:00-22:00 zostały wysadzone w powietrze mosty łączące starą część miasta z Kietz. W nocy z 28 do 29 marca Reinefarth poprzez radio poprosił o pozwolenie na przebicie się do 9 Armii. Wniosek ten, który dotarł do bunkra Hitlera, wywołał burzę emocji. Pozwolenia na opuszczenie twierdzy i przebicie się do swoich Reinefarth nie otrzymał, ale w tym samym czasie generał Busse nie zabraniał mu jednocześnie działania na własną rękę. Ostatecznie udało się przebić przez pozycje Rosjan grupie 1318 żołnierzy. Hitler, rozwścieczony nieposłuszeństwem Reinefartha, nakazał jego aresztowanie i egzekucję. Jednak w chaosie ostatnich tygodni Trzeciej Rzeszy, ten rozkaz nie został wykonany. Nieudolna walka w rejonie „Festung Küstrin” stała się również punktem zwrotnym w karierze Heinza Guderiana, jako szefa Sztabu Generalnego niemieckich sił zbrojnych. Formalnie Guderian został wysłany na urlop do sześciu tygodni, ale w rzeczywistości było to równoznaczne z dymisją. Nowym szefem Sztabu Generalnego został gen. piechoty Hans Krebs. Los tych, którzy zostali otoczeni w „Festung Küstrin” nie był do pozazdroszczenia. Po zatrzymaniu niemieckich kontrataków na froncie ogólnym i korytarzu,  jednostki radzieckie zostały przegrupowane, aby pokonać resztki garnizonu. Do zniszczenia starej twierdzy zostały wykorzystane baterie artylerii ciężkiej do strzelania na wprost. Generał pułkownik Wasilij Czujkow wspominał: „To właśnie wówczas powstał pomysł, aby wykorzystać do bezpośredniego ostrzału trzy baterie artylerii o dużej mocy. Pociskom 203-mm armaty nie oprze się żaden bunkier bojowy. Jedna bateria została rozmieszczona na lewym brzegu Odry w dzielnicy Kietz, jej ogień prowadzony był w stronę schronów i bunkrów na prawym brzegu. Drugą baterię ustawiliśmy na prawym brzegu około czterysta metrów na południe od wyspy - jej ogień był skierowany do schronów i bunkra na lewym brzegu Odry. Takie rozmieszczenie baterii zapewniało utrzymanie krzyżowego ognia do pozornie blisko siebie położonych celów. Aby nie narazić pododdziałów własnych, na obu brzegach przedni skraj pozycji rosyjskich został specjalnie oznakowany. Trzecią baterię wprowadzono na tamie przy platformie kolejowej stacji Żabczyn. Miała ona za zadanie prowadzenie ognia bezpośredniego do murów cytadeli, które były wyraźnie widoczne z tego miejsca.” Na wschodnim brzegu Odry twierdza została zaatakowana przez 82 Dywizję Piechoty, od zachodu - 35 Dywizję Strzelców. Jeden pułk z 35 DP przygotowywał się do lądowania na wyspie łodziami z południa. W dniach 29 i 30 marca w wyniku wspólnych ataków i szturmu na pozostałości niemieckiego ugrupowania przez oddziały bojowe 416 DP, 35 i 82 DP twierdza kostrzyńska została ostatecznie zdobyta. Ostatni szturm na twierdzę przeprowadziły pododdziały 242 pułku piechoty z 82 Dywizji Piechoty gwardii pod dowództwem generała Grieorgija Chetagurowa. 30 marca 1945 roku okiem zwycięzcy podziwiał twierdzę osobiście generał pułkownik Wasilij Czujkow, który wieczorem złożył meldunek telefoniczny dla marszałka Gieorgija Żukowa przebywającego w Moskwie: „Padła twierdza Kostrzyn.”. Rosjanie ocenili, że w wyniku końcowych walk zostało zabitych ponad 1000 żołnierzy, a do niewoli wzięto 958 oficerów i żołnierzy. Ponadto został zajęty szpital wojenny z 360 rannymi (źródła niemieckie podają, że walki podczas wyjścia z krążenia kosztowały życie 637 żołnierzy, kolejnych 2459 zostało rannych, a 6994 uznano za zaginionych). Straty wojsk radzieckich 5 armii w okresie od 21 do 31 marca 1945 roku wyniosły: 973 zabitych, 5 zaginionych, 3281 żołnierzy zostało rannych, 290 żołnierzy zostało rannych i hospitalizowanych. Ponadto Rosjanie  stracili w sprzęcie i pojazdach opancerzonych: 39 czołgów T-34, 4 działa IS-2, 8 dział SU-152, 9 czołgów SC- 76, 19 EC- 2, 6 ICS 152, 1 Su-76. Natomiast straty wojsk 8 Armii od 20 marca do 1 kwietnia 1945 roku wyniosły: 1124 zabitych i 4052 rannych. Największe straty zanotowały oddziały 35, 47 i 57 Dywizji Piechoty, które straciły odpowiednio 1015, 1098 i 995 żołnierzy.

Ogólne straty wojsk radzieckich 5 i 8 Armii w walce o twierdzę i przyczółki w okresie od 2 lutego do 30 marca 1945 roku wyniosły 61799 żołnierzy (15466 zabitych i 46333 rannych). Po dwóch miesiącach walki o twierdzę i przyczółki pod Kostrzynem położone około 60 km na wschód od Berlina powstał jeden umocniony i ważny przyczółek o szerokości i głębokości pozwalającej na zgromadzenie dużego ugrupowania uderzeniowego zdolnego do wykonania ataku na stolicę Trzeciej Rzeszy. Zdobyty i zniszczony Kostrzyn zwiedził również dowódca 1 Frontu Białoruskiego - marszałek Gieorgij Żukow, który interesował się umocnieniami starej twierdzy i fortem „Nowe Dzieło”.

 

Tekst powstał w oparciu o następującą literaturę:

Dolata B., Jurga T., Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939- 1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych, Warszawa 1970.

Fitzky W., Küstrin. Bild einer vom Schicksal schwergeprüften Stadt. Bd III, Kiel 1967;

Hermanna Gerd Urlich, Twierdza Kostrzyn 1945. Oczekiwania a rzeczywistość. Muzeum Twierdzy Kostrzyn 2015.

Issajew A. W., Berlin - 45. W legowisku zwierza, 2007.

Как „ключ к Берлину” стал русским, Военнoe обoзрениe – История. 16 мая 2015. Jak „klucz do Berlina” stał się rosyjski. Przegląd wojskowy Historia. 16 maja 2015.

Kohlase Fritz, Küstrin. Aus der Geschichte der ehemaligen preussischen Festungsstadt, Guben 1993.

Kohlase Fritz, Mit dem Füsilier-Bataillon 303 in Küstrin, 1993.

Kohlase Fritz, 1945. Als Küstrin in Trümmer sank. Ich war dabei, Sehnde 1996.

Kohlase, Fritz, 1945 - Als Küstrin in Trümmer sank - Ich war dabei Betrachtungen, Berichte und Briefe Überarbeitete, erweiterte und illustrierte 2. Auflage, Sehnde 2006.

Kohlase Fritz, Brennendes Oderland. Band 4, Sehnde 2003.

Melzheimer Werner, Die Festung und Garnison Küstrin, Berlin 1989.

Mjatiszkin A., Bitwa 1 FB o przyczółki kostrzyńskie w lutym i marcu 1945 (w:) Zbiór wojskowo-historycznych materiałów Wojny Ojczyźnianej, 1952. Soobszczenija Sowietskogo Informbiuro, Moskwa 1945.

Lakowski Richard, Seelow 1945: Die Entscheidungsschlacht an der Oder. 2009.

Thrams Hermann, Küstrin 1945, Tagebuch einer Festung, Berlin 1992.

Toczewski Andrzej, Walki o przełamanie linii środkowej Odry w 1945 roku. Zielona Góra 1982.

Toczewski Andrzej, Kostrzyn 1945, Warszawa 1988.

Toczewski Andrzej, Festung Küstrin 1945. Bellona 2014.

Tony Le Tissier - Kostrzyn 1945. Przedpiekle Berlina. Tłumaczenie: Marian Baranowski, Bellona 2011.

Wichrowski Marcin, Muzeum Twierdzy Kostrzyn. Przyczynek:Бой 32-го стрелкового корпуса за город Кюстрин (Костшин) (6—12 марта 1945 г.) wydano w ramach opracowania Наступление стрелкового корпуса (Сборник тактических примеров из Великой Отечественной войны) - Воениздат, Moskwa 1958, s. 398-432. Na zlecenie Muzeum Twierdzy Kostrzyn z języka rosyjskiego przełożyła go p. Helena Romaszko. Bój XXXII Korpusu Strzeleckiego o miasto Küstrin (Kostrzyn) 6-12 marca 1945 r. oraz wybrane dokumenty do historii walk o kostrzyńskie Nowe Miasto. płk A. N. Grylew płk rez. F. D. Worobiew (полковник Грылев А. H; полковник запаса Воробьев Ф. Д.). Kostrzyn nad Odrą, 30 marca 2016 r.

 

Od autora: Na początku lutego 2011 roku ukazała się na półkach księgarskich książka, która wypełniła sporą lukę w dziejach militarnych twierdzy podczas ostatniej wojny - Tony Le Tissier - Kostrzyn 1945. Przedpiekle Berlina. 288 stron , wyd. I 2009. Jest to najnowsza i bardzo interesująca książka dotycząca walk o Kostrzyn, która pozwoli czytelnikom spojrzeć na walki w marcu 1945 roku w oparciu o wspomnienia uczestników walk ze strony niemieckiej.

Za cenne uwagi i korektę składam serdeczne podziękowania mojemu Przyjacielowi Ireneuszowi Materyńskiemu.

Cmentarze żołnierzy radzieckich w Kostrzynie nad Odrą:

17 listopada 1945 r. uroczyście odsłonięto obelisk i otwarto cmentarz żołnierzy radzieckich na bastionie Król w Kostrzynie nad Odrą. Zgodnie z ewidencją przechowywaną w Urzędzie Miasta, na bastionie Król nad Odrą pochowanych miało być 264 oficerów i żołnierzy radzieckich. Wg. Innych źródeł 255 żołnierzy.

W 2008 r. z powodu złego stanu technicznego bastionu pomnik trzeba było rozebrać. W październiku 2009 r. przystąpiono do ekshumacji pochowanych na bastionie żołnierzy. Dokonano wtedy sensacyjnego odkrycia. Wszystkie groby czerwonoarmistów były puste. Poległych żołnierzy uhonorowano tablicami nagrobnymi, jednak nie pochowano w ziemi ich ciał.

W Muzeum Twierdzy Kostrzyn zostały zdeponowane elementy wspomnianego pomnika: radziecka gwiazda, kula, litery z napisu, godło ZSRR, urna oraz armata. Część z nich została wkomponowana w wystawę muzealną w Bastionie Filip.

Cmentarz żołnierzy radzieckich, ul. Kopernika. Pomnik - obelisk poświęcony 7 radzieckim marynarzom Rzecznej Flotylli Dnieprzańskiej, poległym w czasie walk o Kostrzyn. Pomnik stał na cmentarzu wojennym poległych żołnierzy radzieckich od lat bezpośrednio powojennych - 1946, aż do lat 90-tych XX w., gdy został rozebrany. Wcześniej zostały usunięte także symboliczne mogiły z cmentarza, ponieważ były one puste od początków lat 50-tych, gdy w 1953 r. szczątki poległych w walkach o Kostrzyń żołnierzy radzieckich zostały z tego cmentarza ekshumowane i przeniesione na wojenny cmentarz żołnierzy radzieckich do Gorzowa. Sam pomnik upamiętniał ofiarę 7 marynarzy Rzecznej Flotylli Dnieprzańskiej, poległych w walkach o Kostrzyń 24 kwietnia 1945 r. Na tablicy znajdującej się od frontu pomnika, byli wymienieni wszyscy polegli z flotylli rzecznej. Pomnik miał formę kilkumetrowej wysokości ostrosłupa zwieńczonego radziecką gwiazdą. Na frontowej stronie pomnika znajdował się sierp i młot oraz kotwica. Kotwica była też przed pomnikiem, który dodatkowo ogrodzony był łańcuchami oplatającymi cały teren wokół pomnika i splatającymi się na tejże kotwicy. Po lewej strony obelisku znajdowała się płyta z wielką gwiazdą radziecką, a po prawej takich samych rozmiarów sierp i młot. Opis za: fotopolska.eu oraz fotokresy.pl. O tym cmentarzu przypomnał redaktor Gazety Lubuskiej Jakub Pikulik w swoich artykulach, m.in.: z dnia 17 listopada 2024r, pt:”Cmentarz w centrum Kostrzyna?! Tak, był. Dziś jest tutaj park. Grobowce stały jeszcze po wojnie”... w 2017 r. kostrzyńscy archeolodzy prowadzili wykopaliska przy okazji prowadzonej tu inwestycji. Wtedy również natrafiono na szczątki 21 czerwonoarmistów. Potwierdził to Krzysztof Socha, archeolog w Muzeum Twierdzy Kostrzyn.

Cmentarz żołnierzy radzieckich, ul. Sportowa (nieistniejący).

04.10- 05.10. 2012 – W Kostrzynie nad Odrą rozpoczęły się ekshumacje żołnierzy radzieckich, których szczątki zostały odkryte w maju na dawnym cmentarzu wojskowym przy ul. Sportowej. Ekshumacje przeprowadzili członkowie Grupy Poszukiwawczej „Witeź”oraz wolontariusze z Litwy i Łotwy zrzeszeni w Organizacji Poszukiwawczej "Patriota" oraz grupa kostrzyńskich wolontariuszy wraz z pracownikami Muzeum Twierdzy Kostrzyn: archeologiem Krzysztofem Socha oraz Bartłomiejem Suskim. Ze zbiorowych grobów wydobyto szczątki co najmniej 110 żołnierzy radzieckich, z czego tylko 8 posiadało czaszki. Szczątki ekshumowanych żołnierzy radzieckich zostaly pochowane w mogile nr 244 na cmentarzu wojennym przy ul. Walczaka w Gorzowie Wlkp. Warto zaznaczyć, że według protokołu ekshumacyjnego nr 14 z 28 września 1953 r. na cmentarze wojenne w Gorzowie Wlkp. i Cybince-Białkowie, przeniesiono z tego miejsca ponad 1000 żołnierzy radzieckich. Miejsce położenia cmentarza wojennego w tym miejscu wskazał w 2010 roku pracownikowi Muzeum Twierdzy Kostrzyn - Bartłomiejowi Suskiemu, regionalista Józef Piatkowski.

 

 

Opracował: Józef Piatkowski